HOCAM AHMET BAYDAR’DAN TUTTUĞUM NOTLAR (3)

DEĞERLERİN DERECE DÜZENİ-TEKVİNİ VE ŞER’İ SALAT

Vahiy üslubuna aşina olanlar Kuran’da muhkemlere anlam taşıyan müteşabih ayetler gibi müteşabih sözcüklerin de bulunduğunu bilirler. Müteşabih sözcükler anahtar sözcük ırmağına akan farklı dereler gibidirler. Irmağın rengi, tadı ve kokusu doğal olarak bu derelerinkine benzer. Bu benzerlik çoğu kimsenin derelerin tadıyla ırmağın tadını yani müteşabih sözcüklerle muhkem sözcüğün anlamını karıştırmasına sebep olur.

Salat kavramı esas alınarak söylenecek olursa ahit, itaat, emanet dua, teslim, tesbih, hamd, rükû ve secde derelerinin “salat” ırmağına su taşımakta olduğunu söyleyebiliriz. Şu ayetteki gibi: “Göklerde ve yerde olan kimselerin, sıra sıra uçan kuşların Allah’ı tesbih ettiğini görmez misin? Her biri kendi salatını ve teşbihini bilir.” (Nur, 41).

Buradaki “kimseler” (men) sözcüğüne dikkat edilirse maymundan insana bütün hayvanların ayetin kapsamına girdiği ortadadır. Kuran, başka pasajlarda da çakıl taşından mercana, yosundan mantara, söğütten hurmaya, midyeden yunusa, serçeden kartala tüm varlıkların mevcudiyetlerini itaat, tesbih, secde ve teslimiyet üzere bulunmakla niteler. Bu ayetteki ise bütün bu anlamları havi olan “salat” sözcüğüdür.

Burada sözü edilen aslında icbari bir salat’tır. Yani yaratılışa bütün varlıklara yutturulmuş oluşsal bir itaat keyfiyetidir. Kast edilen de her türlü mahva, ruhi düşüş ve yükselişe kapalı olan meleki yapıdır.

Nitekim Kuran, evrendeki bütün varlıkların doğalarında bulunan işleyiş düzenini, teslimiyet, secde, itaat olarak nitelemiştir.

Allah bütün şeylere ve kimselere “ister istemez gelin” demiş, onlar da ister istemez teslim olmuş (Ali İmran, 83), secde etmiş (Rad, 15) ve hal dilleriyle “itaat ederek geldik” (Fussilet, 11) demişlerdir.

Kuran bir başka salat’tan daha söz eder. Ancak şimdi açıkladığımız gibi icbari değil ihtiyaridir; tekvin değil teşriidir. İnsanın donanımına muvafık olarak ruhi terakki ve tedenniye; adalet ve irfana, zulüm ve cehalete de açıktır. Bu nedenle, ünsiyet kurabildiğimiz varlıklar arasında sadece insana teklif edilmiştir.

İşte Kuran’da; yine ahit, itaat, emanet, dua, teslim, tesbih, hamd, rükû ve secde kelimeleri öbeğinde çoğu zaman zekatla birlikte anılan salat da budur. Nitekim bir ayette şöyle denmiştir: “Biz, emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk da buna hamle etmekten çekindiler ve bundan korktular, oysa insan ona hamle etti; o çok zalim, çok cahildir.” (Ahzab, 72).

Bu ayette, bütün varlıklara ve insana sunulan göreve “emanet” denmiştir. Emanet deyince de onu korumak, hıyanet etmemek akla gelir. Varlıkların çekinip korkması ise, emanet üzerine titremeleri anlamına gelir. Bu da, tabiatlarındaki kanunlara zorunlu olarak uymalarını kinaye eden bir üsluptur. Yani bütün varlıklar emanetin korunması gibi, Allah’ itaati korumuşlardır. Bu ise, varlıkların burada izah ettiğimiz icbari salat’ını “emanet” sözcüğü ile anlatmaktadır.

Emanetin insanlara sunulması ise, dini-şer’i esasların teklif edilmesini kinaye eder. Emaneti “hamlederek” başka yere taşımak, sahibine ihanet etmektir. İnsan bu konuda özgür bırakılmış, içlerinden çok kimse emanete hıyanet etmiş, böylece zalim ve isyankar olmuştur. Kısaca bütün varlıklar, tabiatları itibariyle tekvini emanete riayet etmekle salat’ını bilmiştir. Fakat kendisine sunulan şer’i emanete riayet etmeyen çoğu insan da şer’i salat’a ihanet etmiştir. Ancak inananlar başkadır.

“Onlar, emanetlerine ve ahitlerine riayet edenler ve salat’larını muhafaza edenlerdir” (Muminun, 8-9).

Kuran, inananlardan söz ettiği başka bir pasajda “salatlarında devamlıdırlar” diyor (Bknz. Mearic, 23). Peki sizce bu hangi salat’tır? İcbari midir yoksa ihtiyari midir? Dikkat edilirse ayette “devamlı toplantıdalar” der gibi “devamlı salat’talar” denmiyor. Eğer böyle denseydi, o zaman icbari salat anlaşılırdı. Ayetteki devamlılık salat’ı değil müminleri niteliyor; “toplantılarında devamlılar” der gibi, “salat’larında devamlılar” deniyor.

Yani müminler kuşlar gibi meleki bir salat’ta değil, ucu terakki ve tedenniye, adalet ve irfana, zulüm ve cehalete açık tercihi bir salat’tadırlar.

 


Başlık Kategori Yayın Tarihi
Islam güzel ahlaktır.. Genel 25.01.2021
AMERİKAN RÜYASI Genel 09.01.2021
2021 'e Merhaba Derken Genel 29.12.2020
DOĞALGAZ,ALTİN VE UZUN MEHMET Genel 28.12.2020
HZ.ÖMER ve ÖMER GİBİ OLMAK Genel 12.12.2020