Sözcüklerin Başına ve Sonuna Gelen Takılar

Hangi sözcüğün Türkçe, hangisinin yabancı kökenli olduğunu kolay anlamağa yarayan önemli bir ipucu da, sözcüğün başına ve sonuna gelen takılardır. Eylem veya ad kökünün sonuna gelebilecek takı türleri, sözcüğün Türkçe olup olmadığı konusunda bize yardım eder. Birkaç sözcük ile bu durumu inceleyelim.

İlmî sözcüğünün, hiç incelemeye gerek duymadan Arapça olduğunu sonuna gelen -î takısından anlarız. Bunu anlamak için Türkçe profesörü olmağa gerek yoktur. İlmî sözcüğü yerine kullanılabilecek karşı sözcük "bilimsel" sözcüğüdür. Sonuna -sel ve -sal takısı alabilen sözcüklerin büyük çoğunluğu Türkçe'dir. Büyük çoğunluğu demek durumundayım. Çünkü bu konuda bazı istisnâlar bulunabiliyor. Bu duruma örnek olarak da "cins" sözcüğünü verebiliriz. Cins sözcüğü Arapça'dır, fakat -sel takısı alarak "cinsel" olabilir. Aynı zamanda -yet takısı da alarak "cinsiyet" de olabilir. Bu durum, Arap sözcüklerini Türkçeleştirme çabasıyla oluşmuştur ve bu konuda bir kural sayılamaz.

Kurala uyan sözcüklere yüzeysel, bireysel, yazımsal, duygusal, kişisel gibi örnekler verilebilir. Bu sözcüklerin tamamı Türkçe'dir ve hepsinin köküne rahatlıkla inilebilir. "Köke inme" kuramını daha sonra inceleyeceğiz. Sonuna -yet ve -et takısı gelebilen her sözcük Arapça'dır. Bu kural, belki de Türkçe'de özleşmenin ana kuraldır. Günlük konuşmalarımızı incelersek, bu sözcükleri çok fazla kullandığımızı görürüz. Bu sözcüklerden arınmak, dilimizi de arındırmak anlamına gelecektir.Sonuna -yet takısı gelen sözcüklere, hürriyet, cumhûriyet, millîyet, ekseriyet, memnûniyet, emniyet gibi örnekler vermek mümkündür. Bu sözcüklere karşılık olarak gelebilecek sözcükler genelde -lık, -lik eki alan sözcüklerdir. Örneklerimizin karşılığını yazmak gerekirse; Hürriyet = Özgürlük Millîyet = Ulusallık Ekseriyet = Çoğunluk Memnûniyet = Sevinç duymak Emniyet = Güvenlik (Cumhûriyet sözcüğünün Türkçe karşılığı bulunmamaktadır. "Karşılığı olmayan sözcükler" konusunu ilerleyen bölümlerde inceleyeceğiz) anlamlarına ulaşırız. Yalnız, burada kaçırılmaması gereken konu şudur. Sonuna -yet, -et gelen her sözcük Arapça'dır fakat, sonuna -lık, -lik eki gelen her sözcük Türkçe değildir. Kimi Arap kökenli sözcüğün sonuna -lık, -lik eki getirilerek sanki Türkçe imiş gibi sanılması sağlanmıştır. Hürriyet hürlük, insâniyet insanlık, memnûniyet memnunluk yerine kullanılarak sanki Türkçe imiş gibi gösterilmiştir. Bu durumda yapacağımız şey şudur: Hürlük sözcüğünün karşılığı özgürlüktür. İkisinden hangisinin Türkçe olduğunu bilemiyorsak, sonuna -yet takısı koymayı deneriz. Karşılaştığımız sonuç şudur. Hürriyet Özgûriyet Hürriyet diye bir sözcüğün "Arapça da olsa" var olduğunu, fakat "özgûriyet" diye bir sözcüğün dilde var olmadığını anlayabiliriz. Bu durumda "hürlük" sözcüğünün Arapça, "özgürlük" sözcüğünün Türkçe olduğunu anlamış oluruz. Ayrıca bu sözcüklerin büyük çoğunluğu sonuna -ı, -i, -î harfleri alabilmektedir. Bu şekilde sonuna belirttiğimiz harfleri alarak -ca anlamını karşılayan her sözcük Arapça'dır.

İnsan - İnsâni Fikir - Fikrî İlim - İlmî Hayvan - Hayvâni Nebat - Nebâti Dâhil - Dâhili Hâriç - Hârici Bu isimler ve "-i" eki alan isimlerin hepsi Arapça'dır. Bu takı, -ki takısı ile karıştırılmamalıdır. "-i" takısı "-ca" takısını karşılarken, "-ki" takısı "onun ile ilgili" anlamını verir. "Olmamış" anlamını veren bir başka ek de sözcüğün başına gelen "na-" ekidir. Na- eki Farsça'dır ve sözcüğün devamına Arapça veyâ Farsça sözcükler eklenerek "olmayan, olmamış" anlamını veren yeni bir sözcük oluşturur. Namağlup (Mağlup Arapça'dır) - Yenilmemiş Namümkün (Mümkün Arapça'dır) - Olabilirliği olmayan Bunun gibi örnekler verilebilir. "-at" takısı alan ve takıyı aldığı ekin son ünlü harfini şapkalı duruma getiren sözcükler de Arapça'dır.

Bu karışık durumu örneklerle açmak gerekirse; Gidiş, mümkün ve teslim adlarını inceleyelim. Gidiş: Gidiş-at olursa "İşlerin gelişme biçimi" anlamına gelir ve "gidiş" sözcüğünün son ünlü harfi olan "i" harfini şapkalı yapmaz. Demek ki, gidiş sözcüğü Türkçe'dir. Mümkün: Mümkün-at olursa mümkûnat durumuna gelir. Okunuşu "mümküğnat" gibi olan bu sözcük, mümkün sözcüğünün son harfi olan "ü" harfini, gördüğünüz gibi şapkalı duruma getirmiştir. Mümkün sözcüğü, kuraldan da anlaşılacağı üzere Arapça'dır. Teslim: Teslim-at olunca teslîmat durumunu alır. "i" harfini şapkalı yapan bu durum, teslim sözcüğünün Arapça olduğunu gösterir.

Bu konuda inceleyebileceğimiz son örnek -en takısıdır. Bu duruma örnek olarak da Takib-en Gıyab-en Örneklerini verebiliriz. Bu sözcükler de Arapça'dır. Bir Fransızca takı olan, -yon ve -on takılarını "Fransızca" ile ilgili bölümümüzde inceleyeceğiz. Sözcüğü kullanırken, beynimizde yapacağımız ufak bir taramadan sonra tümceyi dile dökersek, dilimizden Arapça ve Farsça'nın ne kadar azaldığını görebiliriz.



Yazıya yapılan bütün yorumlar

SEÇİL SARI 05.12.2018

hocam ne güzel anlatmışsınız teşekkür ederim. öğrencilik zamanlarımdan daha iyi anladım emeğinize sağlık

Bu yazıya sizde kendi yorumunuzu yazabilirsiniz.